کردپرس- تحولات سیاسی و اجتماعی جهان اسلام در دو قرن اخیر، زمینهساز شکلگیری گفتمانهایی درباره بازتعریف هویت اسلامی شده است. در این میان، مفهوم «تمدن نوین اسلامی» در آثار و بیانات آیتالله خامنهای بهعنوان یک افق کلان مطرح شده است ...(آیت الله امام خامنه ای طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن،سال ۲۰۰۲ میلادی )
مبانی قرآنی اندیشه تمدنی
قرآن کریم اصول بنیادین تمدن اسلامی را در قالب عدالت، وحدت و قسط بیان میکند:
«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آلعمران: ۱۰۳
«إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» (نحل: ۹۰
«لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» (حدید: ۲۵
این آیات، بهعنوان پایههای نظری جامعه تمدنی، بر سه اصل وحدت، عدالت و برپایی قسط تأکید دارند.
مبانی حدیثی در منابع شیعه و اهل سنت
در منابع معتبر حدیثی، وحدت و همبستگی اجتماعی جایگاه برجستهای دارد:
پیامبر اکرم (ص):
«المؤمن للمؤمن کالبنیان یشد بعضه بعضاً»
(صحیح بخاری، کتاب ایمان؛ صحیح مسلم، کتاب فضائل)
همچنین:
«مثل المؤمنین فی توادهم وتراحمهم وتعاطفهم کمثل الجسد الواحد»
(صحیح مسلم
در منابع شیعی نیز، در نهجالبلاغه بر عدالت اجتماعی، نظم و مسئولیت اجتماعی تأکید شده است (نهجالبلاغه، خطبههای ۳۴ و ۵۳
صورتبندی تمدن نوین اسلامی
بر اساس مجموعه بیانات و آثار آیتالله خامنهای، از جمله «بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی» و «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، تمدن نوین اسلامی بر چهار رکن اصلی استوار است:
علم و پیشرفت
علم، رکن قدرت و هویت تمدنی است و مرجعیت علمی از اهداف اساسی جامعه اسلامی محسوب میشود.
»عدالت اجتماعی
عدالت، معیار سلامت نظام اجتماعی و شرط پایداری تمدن است.
استقلال و عزت
استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شرط تحقق هویت تمدنی امت اسلامی است.
معنویت و اخلاق
معنویت، روح تمدن و اخلاق، ضامن بقای جامعه انسانی است.
مقاومت بهعنوان گفتمان سیاسی–اجتماعی
در ادبیات معاصر جمهوری اسلامی، «مقاومت» بهعنوان گفتمانی در برابر سلطهگری و اشغالگری تعریف میشود. این مفهوم در سطح نظری، به معنای:
»» حفظ استقلال ملتها
» مقابله با سلطه خارجی
» حمایت از حقوق ملتها
» تقویت بازدارندگی
تبیین میشود (بیانات آیتالله خامنهای، مجموعه سخنرانیها، ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴
»»اقتدار دفاعی و امنیت ملی
توان دفاعی کشور در این منظومه، بخشی از سازوکار حفظ امنیت ملی و ثبات اجتماعی محسوب میشود. این نگاه در چارچوب فقه اسلامی با اصول حفظ نفس، دفع ضرر و حفظ نظام اجتماعی قابل تحلیل است.
تحلیل تطبیقی در اندیشه اسلامی
این منظومه فکری را میتوان در امتداد سنت فکری اندیشمندانی چون:
ابن خلدون (المقدمه
ابونصر فارابی (آراء اهل مدینه فاضله)
مالک بن نبی (شرایط رنسانس)
در چارچوب بازسازی تمدن اسلامی تحلیل کرد..
نتیجهگیری
بررسی این منظومه نشان میدهد که «تمدن نوین اسلامی» تلاشی برای پیوند میان ایمان دینی، عقلانیت، علم، عدالت و وحدت است. این گفتمان در فضای فکری معاصر ایران و جهان اسلام یکی از رویکردهای مهم در بازاندیشی نسبت دین و تمدن به شمار میرود.
مطالعه این اندیشه، فارغ از بحث های سیاسی میتواند به فهم بهتر روندهای فکری و تمدنی جهان اسلام کمک کند...
منابع و ارجاعات
قرآن کریم
صحیح بخاری، کتاب ایمان
صحیح مسلم، کتاب فضائل
نهجالبلاغه، خطبههای ۳۴ و ۵۳
آیت الله خامنه ای. طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. تهران، ۱۳۸۱
آیت الله امام خامنه ای. بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. ۱۳۹۷
مجموعه بیانات آیتالله خامنهای (سایت رسمی، ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳)
ابن خلدون. مقدمه
فارابی. آراء اهل مدینه فاضله
مالک بن نبی. شرایط رنسانس
پژوهشگر ادیان و مذاهب اسلامی
نظر شما